Già làng - nâng tầm nhịp sống mới

Ngày hội vùng núi Bình Định chủ toạ MTTQ tỉnh hoàn thành xuất sắc nghiên cứu Tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) giờ đây, các hủ tục lạc hậu vẫn tồn tại, thậm chí có nơi rất nặng nề. Chiếm tỷ lệ nhỏ song nó tiềm tàng nguy cơ lan rộng, dễ bị kẻ xấu lợi dụng. Mới đây, chủ toạ UBMTTQ tỉnh Bình Định - Nguyễn Đình Thanh cùng nhóm nghiên cứu đã hoàn thành xuất sắc đề tài "Thực trạng, nguyên nhân và đề xuất giải pháp ngăn chặn tệ nạn tự tử trong đồng bào DTTS tỉnh Bình Định” - công trình đầu tiên nghiên cứu vấn đề này trong đồng bào DTTS ở tỉnh. Đề tài triển khai nghiên cứu tại 57 làng thuộc 19 xã của 6 huyện An Lão, Vĩnh Thạnh, Hoài Ân, Vân Canh, Tây Sơn và Phù Cát. Kết quả cho thấy già làng có vai trò rất quan trọng trong việc cố kết cộng đồng vùng đồng bào DTTS, trong cuộc vận động "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư”, đặc biệt trong điều hòa các mối quan hệ gia đình, cộng đồng, giải quyết những bất đồng phát sinh ở vùng sâu, vùng xa. Trong số 1.189 phiếu hỏi về thực tế tự tử xảy ra trong cộng đồng, có 118 phiếu hỏi già làng và người có uy tín, chưa kể các phỏng vấn trực tiếp. 24,6% số già làng và người có uy tín cho rằng người trầm mình là do tư tưởng tự ti, mặc cảm, thiếu ý thức tự tôn dân tộc, đồng thời tính đoàn kết cộng đồng chưa được đề cao. Điều này khiến nạn tự vẫn trong đồng bào DTTS còn diễn biến phức tạp. Với uy tín và ảnh hưởng của mình, đội ngũ già làng thực sự đóng một vai trò rất quan trọng trong việc đoàn kết các dân tộc, vận động nhân dân xóa bỏ dần những hủ tục lạc hậu, tệ mê tín dị đoan trái với thuần phong mỹ tục của dân tộc mình, quản lý và sử dụng các công trình dân sinh; tham dự xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước của thôn làng, thực hiện dân chủ cơ sở... Tuy vậy, 19,5% ý kiến của già làng, người có uy tín cho biết việc kết hợp của chính quyền địa phương chỉ thể hiện ở những mặt công tác nhất định. 26,3% ý kiến cho biết chỉ kết hợp mang tính hình thức, thậm chí có 28% ý kiến phản ánh không có sự kết hợp. Chỉ khi khai thác hiệu quả Luật tục, già làng, người có uy tín, vai trò của làng, thôn,… trong đời sống người miền núi mới làm tốt công tác dân vận, tìm ra những giải pháp ngăn chặn nạn tự vẫn, hủ tục xã hội trong đồng bào DTTS. Trong việc ngăn chặn nạn tự vẫn, một số nơi chính quyền địa phương rất quan tâm đến vai trò này (26,3% quan điểm được hỏi cho biết), nhưng cũng có nơi cơ quan chức năng chưa có sự kết hợp chặt chẽ, chưa có cơ chế, chính sách phát huy. Già làng Phan Chí Thành ở làng Trà Hương, xã Cát Lâm, huyện Phù Cát (Bình Định) nổi tiếng có tài chơi nhạc và chế tác các loại nhạc cụ truyền thống của cộng đồng người Bana Cảnh báo sự gắn kết cộng đồng lỏng lẻo "Nạn trẫm mình là hiện tượng xã hội và có mối liên hệ tỷ lệ nghịch với mức độ kết đoàn, gắn kết, hội nhập cộng đồng, tầng lớp của người miền núi”, Chủ tịch UBMTTQ tỉnh Bình Định - Nguyễn Đình Thanh nhận xét. Nâng cao giác ngộ chính trị, chính sách dân tộc, pháp luật cho già làng, người uy tín là việc làm hết sức cần thiết. Kết quả nghiên cứu một lần nữa nhấn mạnh việc kết hợp, tranh thủ người tiêu biểu trong đồng bào DTTS mang tính chiến lược trong công tác vận động quần chúng của hệ thống chính trị các cấp. Thực tiễn điền dã, nhóm nghiên cứu nhận thấy sự cố kết cộng đồng, sự tương thân, tương ái chia sẻ những khó khăn trong cuộc sống dần mất đi, quan hệ cộng đồng trở nên lỏng lẻo. Tham dự trả lời phỏng vấn, 59,5% quan điểm cho rằng số người tự sát ít tham dự sinh hoạt tại địa phương. 38,1% quan điểm đồng tình là những người tự sát sống thiếu mẫu mực trong gia đình, bản thân; 18% ý kiến cho rằng một số trường hợp tự sát thường xuyên có biểu hiện mâu thuẫn trong cộng đồng, ảnh hưởng đến trật tự an ninh và an toàn tầng lớp trên địa bàn. Đó là thực tế đáng lo ngại. Trong khi hủ tục nghi cầm đồ thuốc độc ở đồng bào DTTS H’rê huyện An Lão, thầy cúng, thầy bói ở huyện Vĩnh Thạnh hay nạn tảo hôn tái diễn ở huyện Vân Canh vẫn xảy ra thì việc nắm tình hình, diễn biến các vụ việc chưa sâu sát, kịp thời nên chưa chủ động kết hợp giải quyết. Nghiên cứu khảo sát cũng cho thấy, người dân thiếu tích tực tham dự các chương trình, kế hoạch do hội đoàn thể nhân dân phát động. Thu hút, quan hoài chỉ là khi có các chương trình, dự án mang lại giá trị kinh tế, cải thiện đời sống như Chương trình 135, 134; chính sách vay vốn ưu đãi, bình xét hộ nghèo… Còn bàn về phong trào thi đua, bà con chỉ đến dự có tính hình thức. Ngay trong hoạt động kết hợp ngăn chặn nạn tự tận, 58,8% ý kiến già làng và người có uy tín được hỏi cho biết thỉnh thoảng địa phương mời dự; 31,9% ý kiến đánh giá địa phương quan hoài và 8,4% cho rằng địa phương không tạo điều kiện tham dự. Vợ chồng già làng Đinh Văn Chương xã Canh Thuận, huyện Vân Canh, tỉnh Bình Định gần 50 năm hạnh phúc bên nhau Đại hội IX của Đảng xác định cần cổ vũ, phát huy vai trò của những người điển hình có uy tín trong dân tộc và địa phương. Thủ tướng Chính phủ có Chỉ thị số 06/2008/CT-TTg phát huy vai trò người có uy tín trong đồng bào DTTS trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Già làng – vai trò đang biến động? Khi xảy ra những biến động hay sự kiện quan trọng ở đời sống, kết quả nghiên cứu cho thấy phần lớn đồng bào DTTS luôn tin tưởng vào sự giải quyết, hướng dẫn của già làng, người có uy tín nên thường tìm đến họ đầu tiên. 79% ý kiến cho biết trong cuộc sống thường ngày, bà con DTTS tìm đến các già làng, người uy tín chủ yếu là để thực hiện các nghi lễ truyền thống (mừng nhà mới, sinh con, cưới xin…). 45,4% hòa giải mâu thuẫn gia đình, cộng đồng. Tuy nhiên khi thực tại điền dã, nhóm nghiên cứu cũng nhận thấy đúng là các gia đình khi giải quyết mâu thuẫn gia đình tuy mời già làng hay Hội đồng già làng phân giải trước, song họ ít kỳ vọng vào việc phân giải của những già làng, người có uy tín. Vì sao có điều này? Trước hết, đó là bởi giờ đây vai trò của già làng có lúc bị mờ nhạt do các cộng đồng tộc người thiểu số bản địa không còn là những thực thể từng lớp tồn tại biệt lập, mà đã trở thành các đơn vị cơ sở của một hệ thống xã hội. Cơ sở vận hành của chính quyền, của xã hội là luật pháp. 58,7% ý kiến cho rằng, già làng, người uy tín trong hoạt động hiện nay chủ yếu mang tính gìn giữ các phong tục, tập quán trong đời sống cộng đồng; 20,7% cho rằng, già làng, người có uy tín còn hạn chế nhất định về kiến thức trong công cuộc phát triển của xã hội đương thời. Thứ nữa, hiểu biết về pháp luật của già làng còn hạn hẹp do ít có điều kiện trau dồi những kiến thức về kỹ năng vận động quần chúng. Họ bị chi phối bởi tình cảm dòng tộc, cục bộ nên khi giải quyết, xử lý công việc còn mang tính chủ quan, thiếu tính thuyết phục, đặc biệt là hòa giải mâu thuẫn các gia đình có người tự tận. 19,6% ý kiến cho rằng, phân xử cũng như điều tiết quan hệ tầng lớp trong cộng đồng của già làng thiên về cảm tính và 34,4% mang nặng tính truyền thống ít phù hợp với điều kiện hiện nay. Họ thường thực hành quy tắc xử phạt, ít tìm hiểu cặn kẽ duyên cớ để có hướng hòa giải hăng hái. Vô hình trung điều này gây nên khó khăn đối với những gia đình bị xử phạt, đồng thời, mâu thuẫn cũng không được tháo gỡ thỏa đáng. Chủ toạ UBMTTQ tỉnh Bình Định - Nguyễn Đình Thanh cho rằng, chính quyền các cấp cần kết hợp chặt chẽ với MTTQ rà soát, khảo sát và đánh giá lại số lượng và chất lượng của đội ngũ già làng, người có uy tín. Có kế hoạch cụ thể khắc phục những điểm còn khiếm khuyết của già làng, người có uy tín trong cộng đồng các DTTS. Và dù có những nhận định, đánh giá khác nhau nhưng vị trí của già làng, người có uy tín trong cộng đồng luôn là hình ảnh điển hình tồn tại trong ý thức hệ của đồng bào DTTS. Có đến 44,1% ý kiến khẳng định họ là chỗ dựa tinh thần không thể thay thế; 31,4% quan điểm cho rằng, họ là người đại diện cho ý chí của cộng đồng và 12,1% quan điểm cho rằng, họ là người giải quyết các vấn đề trong cuộc sống không thể thay thế. Già làng đang cần nâng tầm trong nhịp sống mới. "Cần kịp thời biểu dương, khen thưởng và thực hành đầy đủ các chính sách đối với già làng, người uy tín có thành tích nhằm cổ vũ họ tham gia hăng hái các phong trào, cuộc vận động về giảm thiểu tác hại của nạn trẫm mình, đấu tranh với những tệ nạn xã hội tại địa bàn khu dân cư một cách có hiệu quả”, ông Thanh nói. Bình Định hiện có khoảng 336 già làng, người có uy tín trong cộng đồng DTTS, là lực lượng nòng cốt, là chỗ dựa vững chắc của mỗi gia đình và cộng đồng cổ vũ người thân và bà con trong thôn, làng hăng hái phát triển kinh tế, xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư và bài trừ các tập tục lạc hậu. Dù tuổi cao, nhiều người vẫn tâm huyết đảm đương các chức vụ Bí thư Chi bộ, Trưởng thôn làng, Ban Mặt trận và các đoàn thể, Tổ hòa giải, Tổ an ninh, Hội đồng già làng… Thanh Như